Imagen de Canva Pro.

U chan ts’íibil tuukul u Editoril: Tu wináalil marzo 2025e’,  jóok’ tuka’atéen u yúuchben tsikbalil yóok’olal u tsikbalil u sen topik máak u túumben ministroil u noj lu’umil Trinidad y Tobago. Tu ts’ook k’iinilo’ob u wináalil abril ken anak yéeytáambalil te’elo’, le beetike’ ya’ab máaxo’ob táan u ch’a’ chi’itiko’ob le je’elo’ bey jump’éel u nu’ukulil u báaxta’al política te’elo’, ikil ma’ tu yiliko’ob xane’  acosoe’  jump’éel talamil jach k’a’ana’an u yila’al ba’ax kun beetbil yéetel, ts’o’okole’ ma’atáan xan u ch’a’ chita’al tuláakal le ba’alo’ob ku su’usutkubáaj tu paach ichil najil xooko’ob.

K ts’áajik k’aj óoltbil  le ts’íibil tuukula’ yéetel u tuukulil ka áantanako’on ka anak  jump’éel tsikbalil tu’ux ka jóok’ok utsil ba’alo’ob, ma’ ichil u tuukulil políticai’, yóok’olal jump’éel talamil ti’ yanik ich kaajo’obe’.

Le ko’olel ts’íibt le je’ela’ maanal 25 ja’abo’ob u ts’áamaj xook ti’ paalal, u ka’ansmaj xook ti’ mejen paalal ti’ preescolar tak ti’ nukuch máako’ob. Ku táakpajal xan  ichil Proyecto Virtues, jump’éel u mola’ayil kaaj ku kaxtik u chóolbesik nu’ukbesajo’ob uti’al u mu’uk’antal u tuukul máak ichil najil xooko’ob, ich najil yéetel uláak’ kúuchilo’ob. 

Por Salma Pantin-Redhead

Ts’íibta’an tumen pantin-Redhead

Ba’ax ku jach k’a’ananchajal uti’al u ya’ala’al ti’ máak juntúul acosador. Ku páajtal wáaj u ya’ala’al acosador ti’ juntúul paal óoxp’éel u ja’abil tumen suuk u tokik u báaxalo’ob u yéet paalilo’obo’. Kux túun ti’ juntúul paal jo’op’éel u ja’abil ku xe’ep’. Kux juntúul paal wakp’éel u ja’abil ku laaj.  Kux juntúul paal bolon u ja’abil suuk u pooch’il. Wa chéen ku páajtal u ya’ala’al acosador ti’ paalal ku náakal secundaria u ka’analil u xook, ken u sutk’es p’a’astajil ti’ loobilil.  Tu’ux túun u taal acosadoro’ob.

Ba’ax wal je’el u yúuchul wa ma’ tu ts’a’abal u k’aaba’ acosador ti’ le máax meentiko’, tu jeele’ chéen k ts’áajik u k’aaba’ le ba’ax ku meentalo’. Tumen u jaajile’ jach leti’ le acosoo’: jump’éel ba’al ku kanik máak u meentej; ts’o’okole’ ya’ab xan “u ajka’ansajilo’ob” ich kaaj.  

Yaan jump’éel úuchben tsikbal Cheroqui tu’ux  ku tsikbal juntúul nool yéetel u yáabil yóok’olal kuxtalil. Ku tsolik ti’ u yáabile’ ichil tuláakal máak bine’ yaan ka’atúul k’áaxil peek’ mantats’ táan u ba’atelo’ob: juntúule’ ts’íik, ku ts’íiboltik ba’alo’ob yéetel yaan p’eekil tu puksi’ik’al; le uláak’o’  yaan yaabilajil tu puksi’ik’al, ya’ab u yutsil yéetel ku ch’a’ik óotsilil ti’ tuláakal máax . Ku k’áatchi’itik le paalo’: “Máakalmáak k’áaxil peek’ náajaltik le ba’atelo’”. Ku núukik u noole’: “Le kan a tséento’”. Chéen ch’a’abil, máasima’.

Kin tukultike’ mixmáak a’alik nuka’aj u tséent juntúul acosador wa ku ya’alik ti’ wamáax ka u beet ba’alo’ob beyo’, ba’ale’ tu yóok’olal ts’o’ok u p’áatal bey jump’éel ba’al jach suuk u yila’ale’ ma’ káane’ to’on tséentik u tuukulil kex ma’ taali’ ti’ to’oni’. K’a’ajak to’one’ mejen paale’ ma’ k’a’anan u ya’ala’al  ti’ ka u beet waba’axi’: chéen ku meentiko’ob ba’ax ku yiliko’ob. Leti’ túun ba’alo’ob beya’ suuk u yiliko’ob láalaj k’iino’obo’: wa ku beetiko’ob waba’ax k’aasil tu yotocho’obe’ yaan u bo’otiko’ob u si’ipil, yéetel jaats’, u táanlajta’alo’ob wa u nóonok jaats’ta’alo’ob, u túumbenil bix u bo’otik u si’ipil máak úuch ka’achij ikil u xolkíinsa’al máak yóok’ol arroz, jump’éel ba’al ma’ jach jela’an u yila’al ichil jump’éel noj lu’umil láayli’ táan u yilik bix u tselikubáaj ti’ u kuuch p’ata’an tu kuxtal tu k’iinilo’ob colonia.

U meenta’al ti’ mejen paalal tumen u yuumo’ob ba’alo’ob beya’ ma’ u k’áat u ya’al ma’ yaabila’ano’obi’, chéen u ye’esajil u talamil u nuukkíinsa’al paalal yéetel xan u suukil u meentiko’ob ba’alo’ob u yoojelo’ob “je’el u jets’kúuntik paalal” ti’ le k’iino’ob jach ka’anano’obo’.  Yaan xan jaytúule’ chéen beey u meentiko’obo’ tumen ma’ u k’aj óolo’ob uláak’ bix je’el u meenta’ale’; chéen k meentik ba’ax k kaanmaj.

Yaan jaytúul máak je'el u ya’aliko'obe’ tuláakal le talamilo’ob yaan bejla’  ichil najil xooko’ob yaan ba’ax u yil yéetel ma’ tu jes’tal paalale’ bey u yúuchulo’ tumen “ts’o’ok u p’áatal ma’atáan k chan wíiwits’tik paalal yéetel k cha’ik u meentik je’el ba’ax u k’áate’”. Tene’ jela’an in tuukul yóok’olal le je’elo’. U ch’ilibil u wíiwits’ta’al paalal yéetel suume’  láayli’ ti’ yano’ob ichil najil xook tak bejla’e’. Le mejen paalal ku báaxtiko’ob u báaxalil “chan najil xook”, tu súutukil le báaxalo’ maas ku xáantal u tich’majo’ob ka’anal u nu’ukulil p’iis yéetel ja’alil u táaj k’eyiko’ob u “xoknáalo’ob”, u báaxal muñeca’ob, peluche’ob wa u yaalak’o’ob, ma’ tu meentiko’ob wa ba’ax bey ts’áaj xooke’. Ba’ax ku jach ka’ansik u tich’majo’ob ka’anal u nu’ukulil p’iise’ le jaats’o’ ku meyaj uti’al u yantal chíimpolal, ku k’a’abetkúunsa’al jaats’ ken náakak u yóol máak, wa chéen ku yúuchul jaats’ tumen je’el u páajtal u meentik máake’.  U jaajile’ ti’ ya’abkach najil xooko’ob  yaan u talamil jach ma’ tu jets’tal paalal, ba’ale’ le je’elo’ jump’éel ba’al jach táaj nojoch uti’al ka a’ala’ak u tojkíinsa’al jach chéen yéetel u meenta’al “je’el bix úuch ka’acho’”.

Mejen paalalo’obe’ táan xan u yiliko’ob yaan k’iine’ ku k’a’abetkúunsa’al  u yich mola’ayo’ob uti’al u loobilta’alo’ob, yaan máaxo’ob poch’iko’ob, ku pe’echak’ta’alo’ob wa ku ja’ats’alo’ob xan. Táan u yiliko’ob bix u yúuchul paklan tsikbal ichil redes sociales, tu’ux ku sen p’a’asta’al máak aktáan tuláakal wíinik, tu’ux acosoe’ u balmubáaj tu paach jump'éel pantallae’ jach  mixba’al ku yúuchul ti’ le máax meentiko’. Ku yiliko’ob xan bix u papaxk’abta’al u péechak’ta’al máak je’el bixake’, ka’alikil jets’ óolal yéetel u yutsil máake’ ku yila’al bey u chíikulil xma’ muuk’il wa jump’éel ba’al mix paatali’.

Bey túuno’, máakalmáak ti’ le ka’atúul k’áaxil peeko’ob táan k tséentik ichil múuch’ kajakbalo’ono’.  Máakalmáak táan k cha’ik u kíimil yéetel wi’ijilo’. Ichil le tsikbalo’ob yóok’olal acosadoro’ob yéetel máaxo’ob k’amiko’ob acosoe’ yaan uláak’ juntúul máak noj ba’al xan, kex yaan k’iine’ bey ma’ jach chíika’ani’: le máax cha’antiko’. Je’el u páajtal u ya’alale’ jach chéen ikil a cha’antik u acosarta'al wa máaxe’ táan xan a táakpajal ti’ le loobilo’, tumen u yantal máax cha’antike’ ku meentik u yu’ubikubáaj noj ba’al le máax meentik acosoo’. Tu paach xan le je’elo’ ti’ yanik máaxo’ob ku papaxk’abo’ob, ku che’ejtiko’ob wa ku léench’intiko’ob ka úuchuk le je’elo’. Le máako’ob je’ela’ bey chéen táan u máano’obe’ ma’ tu jach pakta’alo’ob: ku sutiko’ob u yicho’ob táanxel tu’ux wa ku jáan bino’obe’ je’el u tukulta’al ma’ anchajo’ob te’elo’. Míin ku meentiko’ob beyo’ uti’al ma’ u ya’ala’al “u muuchilo’ob” wa uti’al u balikubáajo’ob tu paach u tuukulil “kin wuk’ik ja’e’, kin machik ba’al in ti’al uti'al in beetej”.

Kitak tu kúuchil u wenel mejen paalal tak u táankabil najil xooko’ob wa u báaxta’al politica acosoe’ jump’éel ba’al yaan ba’ax u yil yéetel tuláakalo’on. Wa k jets’ik jump’éel ba’al ku kanik u meent máake’, ku páajtal túun k chíimpoltik xan uláak’ ka’ap’éel ba’al: je’el u páajtal u p’a’atlajal u meenta’ale’, yéetel uláak’ ba’al, u yáaxile’, yaan to’on u meyajil k ilik ma’ u kana’al.

Bix túun je’el k beetike’. Ko’one’ex k káajsik ikil a’alik ma’atáan ichil jump’éel múuch’ kaambalil wa taller; wa maas jach ma'alob wa ma’ chéen yéetel jump’éeli’. Tallero’ob, nu’ukbesajo’ob, múuch’ xíimbalilo’ob….je’el u páajtal u k’a’abetkúunsa’alo’ob uti’al u yajsa’al u tuukul máak, ba’ale’ ma’ u k’áat u ya’al ka u k’exo’ob ba’ax suuk u meentiko’obi’. Mina’anten tuláakal u núukil k’áatchi’ob, ba’ale’ yaan jump’éel ba’ax kin wa’alik je’el u páajtal u meenta’ale’, le je’ela’ mix talami’ yéetel  óoxjaats u meyajil, wa k meentike’ míin je’el k jeelbesik ba’alo’ob suuk k meentik tumen bey k kanmajo’ wa bey ka’ansa’an to’ono’. Chéen ba’ale’ uti’al le je’ela’ k’a’anan ka suukchajak k meentik. Je’el ku bina’…

Ken a wu’uy bey taak a péechak’tik wamáax, a wa’alik ti’ ba’ax unaj u meentik wa a loobiltike’:

1. Jáan pa’at junsúutuk. Máax yáax táanil ku tuukule’, mu’uk’a’an máak; táanil ku yilik ba’ax táan u yúuchul tu báak’paach, ku ts’o’okole’ ku meentik ba’ax unaje’.
2. Ma’ a jáan meentik ba’ax ta yáax tukultajo’. Tsel ta chi’ t’aano’ob wa a meentik ba’alo’ob yaan u yajil; jeelbes ba’ax ken a núukej wa a meentik.
3. Beet jump’éel yéeyajil. Yéey jump’éel u ma’alobil núukil, jump’éel u núukil yaan u ka’ansajil ichil, ma’ uti’al a topik máaki’.

Ti’ tuláakalo’on yaan u páajtalil k xak’altik ba’ax suuk k meentik, ku páajtal k a’alik  yaan k’iin xane’ t meentaj waba’ax ma’ jach utsi’, yéetel k jets’ik u tuukulil ma’atáan k beetik tuka’atéen beyo’. Ku páajtal k yéeyik “k meentik ba’alob utstak” ma’ chéen a’albili’. Beyo’ táan k tséentik le k’áaxil peek’ k k’áat ka jóok’ok táanilo’.