
Xi'ipal ichil u kuchil ba'atel tu kaajil Idlib, Siria. Oochel tumen Ahmed Akacha ichil Pexels Jáalk'ab u ch'a'abal.
Tumen Norudeen Veetykadan
Tu xuul u ja’abil 2023 ka’aj kaj u máansal tek television u oochelo’ob u kaajil Gaza. Tin iilaj u ten yéetel káaten; u juutlil pak’o’ob, sirenas yéetel u mu’yajil le mejen wiinkilal ma’ u peeko’ob to’obano’ob yéetel sak nook’o’.
U p’iisil le k’axkuunajo’ jach maan ya’ab, ba’ale’ ba’ax p’aate’ u tan u iich le mejen paalalo’obo: yan mina’anobi’, u láak’o’obe’ loobitano’ob yéetel u laak’o’obe’ ma’ tun na’atiko’ob ba’axten tan u juutul u yok’ kaabilo’ob jach se’e tumen jach mejentak’ob. Péektsilo’obe’ ku t’aano’ob yo’olal u ya’abil -loobiltano’ob, ya’ab wa u p’iit-, ba’ale’ tu paach e numeroso’ yaan tsikbalo’ob ma’ tun bino’ob kex ka tuupuk e televisiono’.
Le jaajil je’ela’ ma’ chen u p’eel talamil ku p’aatal tu kaajil tu’ux ku úuchul ba’ateli’. Ichil jump’eel k’íinil tu’ux máantats’ yaan conectividade’, u paalalilo’ob tulakal yok’ol kaabe’ ts’a’ano’ob/p’aatano’ob ti guerra beora’a; tu táan e pantallaso’, ichil tsikbalo’ob wa tu chi’ichnakil e nojoch máako’ob ba’pachtiko’obo’. E articuloa’ ku láat’ik tun ken p’aatak paalal’e ku kéexpajal u paalitsil, kex wa náach anik ti u kúuchilil ba’ateel.
Chan suuk in kúutal in tsikbaal yéetel in ataan tu yóolal e ba’axo’ob ts’o’ok k iliko’ ka’alikil kek yaj óoltik jump’eel yajil mix k ti’ali’, ba’ale’ kek ti’altik.
Ichil tulakal le je’ela’ tan u tu’ubul ten jump'éel ba'al k'a'anan, yaanten ka’atul ch’úupalalo’ob. E nojocho’ taitak 15 ja’abo’ob ti’, ts’o’ok u nojochtal ku beytaal u na’atik jejelas u t’aanil ba’ateel. E chichano’, yanti’ wak ja’abo’ob, leti’e’ tun kuxtal ichil jump’éel kaab tu’ux e k’áatchi’obo’ ma’ talamtaki yéetel ku pa’atal ti u núukilo’ob ka u jets’o’ob óol. Mix tech in wilik báale’ ku súuktal u yantalo’ob ichil u kúuchil wenel; ku cha’ano’ob, ku u’uyajo’ob yéetel ku xuuchiko’ob/ku kaambalo’ob.
Ka’aj káaje’, u ja’ak’al óbolo’obe’ jach chichan. Yan jump’éel k’áatchi’ waye’, jump’éel paakat te’elo’. In chichan aale’ tu k’áatchitajten jun ten «Ba'ax ten ku yóok’lo’ob» tan u tuch’ubtik pantallaa. Tene’ tin ts’ajti’ jump’éel núukil mu’uk’áan ba’ale’ mix chukaani’, beta’an u ti’al kanáan. Ba’ale’ mejen palalo’obe’ ma’ chen t’aano’ob ku u’uyiko’obi’, ku xookiko’ob u tan yich máak yéetel ku na’atik jumo’ob bey xan wa mina’an jum. E tin túukultaj tin ts'u'ubankuntaje’, leti’e’ ts’o’ok u na’atik beey u k'áate’.
Ku ts’o’okole’, jach ma’ úuche’, u náachil ichil «te’elo’» yéetel «waye’» lúubij wa sa’atij.
Ka’alikil u nojochtal u k’uxil Estados Unidos, Israel yéetel Iráne’, u muuk’il le péektsilo’ k’exij. Ma’ chen ku t’aan tu yóolal jump’eel káaji’, péektsilo’obe’ tan u t’aano’ob xan yóolal golfoo Pérsicoo. Áalmaj t’aane’ ku chíikpajal ichil pantallaas. Ku e’eschajal t’aano’ob bey «misilese’» wa «droneso’ob» ichil u sansamal ts’íikbal máak, ma’ bey jump’eel t’aan náachajane, bey jump’eel ba’al je’el u yuchule’.
K’a’al u najil xook’ob yéetel u súukil u kuxtal máake’ je’eli. Ku ts’o’okole’, k’uch jun sutuk tu’ux léek tulakal, u jáajil tu yóolal Catare’, kaaj tu’ux kek kuxtal yéetel u much’ kaajilo’ob Golfoe’, je’el u beytal u mansiko’ob talamile’. Noj t’aano’ob kin xookik ka’ach yéetel xach-óolile’, beora’ tan u béetik in yáaj óolal.
Tin na’ataj yan sajkil tanil ti u e’esikubaj.
In páalil nojoche’ tu yotaj u jets’ u yóol, ba’ale’ u k’áatchi’obe’ jach se’chajo’ob yéetel jach anchaj u yej’ob; «Yan wáaj u yuchul waye’» yéetel «To’one ma’ wáaj tek mans lobilo’ob». Mina’an jump’éel nukil se’ in a’alik tumen jump’éel ba’al mix ten in wóojel jach bix u chuka’anil u jajil.
In páalil chichane’ ma’tech u k’áatchi’, ku mu’yáajtik.
Jump’éel se’ juume’ tu béetaj u xixmukuytikubaj. Jump’éel notificacione’ tu béetaj u jets’ik yóol jun súutuk. E ka’ano’, ka’ach chen tu nojchile’, tu súutubaj ichil jump’éel ba’al k’a’abet u cha’antal yéetel kananil, tumen bey je’el u k’exej jun súutikile’. Yeétel le je’ela’ beychaj tun in na’atik le ba’ax ma’ beyak in wil bukaj k’íina’.
Guerrae’ ma’ k’a’abet u k’uchul tu jool a najil u ti’al u yokol ichili’. Ku k’uchul mina’an t’aanil, tu pachil jump’éel pantallaa, ichil u nojt’aanil péektsilo’ob yéetel ichil ts’íikbalo’ob ma’ u ti’al mejen páalali’. U ti’al ken jaajchajak u yu’ubale’, ts’o’ok u jéets’el tu pool mejen páalal, ku ts’a’ikti’ob sáajakilo’ob ma’ tun páajtal u tsoliko’ob.
Xooko’ob béeta’an ichil psicologia infantile’ ku e’esik bin u táakbesa’al maak mantats ichil pech’óolalile’/jats’óolalile’, jach ts’aba’an wa ma’e’, je’el u béeytal u satik ki’óolil yéetel jets’óolil ti chan páale’. U xachil ichil náach ba’atelil yéetel u jáajil kuxtale’ tan u bin u sa’atal jujump’itil tu ba’apachil medios tumbentako’ob, tu’ux jach man jalk’abta’an ochelo’ob yéetel k’ubent’ano’obe’ jach mantats’ yano’ob. Ba’ax ka’ach ma’ cha’abane’, be’ora’ mina’an u ta’akbejil u k’uchul. Ya’ab u tenale’ ku k’uchul tu séebil ma’atech u ts’aik to’on u páajtalil ek ch’áajoltik tu béel.
Suka’an ek p’isik guerraa chen yéetel u lúumil tu’ux ku yúuchul, páajtalil yéetel talamilo’ob políticaa, ba’ale’ yan jump’éel yáajil ma’ tek íilik ts’o’oke’ jach ku yuchtal. Ku páak’al ichil k’áatchi’ob ku béetiko’ob mejen páalal, ichil bix u súuto’ob bey min’an u júumo’obe’ yéetel ichil bi’ix u kajal u íiliko’ob yóok’óol kab. Ku kajal u íiliko’ob bey jump’éel kuchil tu’ux mina’an jets’óolalile’, ma’ bey jump’éel kuchilil tu’ux je’el u beytal u yantaal páajtalile’.
Ku tukulta’ale’ u páaliltal máake’ jun súutukil k’aajóolalil, tu’ux ka’ane’ chen ka’an, ma’ jump’éel ba’al ba’ax ti k’áabet ek sajaktali’. Súutukilo’ob tu’ux k’áank’ach juumo’obe’ ku e’esik kimakóolal, ma’ tun k’aytik talamili’. Súutukilo’ob tu’ux yóok’ol kabe’ ku íilk’ajal tu nojochil, ba’ale kex beyo’ ku káanantikech.
Bejla’e, ek úuyikekbaj káanantano’one’ ku bin u sa’atal jujun p’íitil, mix tu t’aan, u ti’al ya’abach mejen páalal.
Yano’obe’ ku sáatiko’ob se’eb tu ochelil ba’atelo’. U lak’o’obe’ ku bin u sáatiko’ob jujun xet’íil bix u úuyikuba’o ichil u nachil ba’ale’ mantats’ tan u táakbesa’alo’obi’, yéetel k’áatchi’ob mina’an u núukilo’ob bey xan yéetel u ya’abil ek ojeltik yóokol kabe’ tso’ok u p’áatal ma’ tun beytal u káanantiko’on.
Le je’ela’ ku tsa’ik to’on k’áatchi’ob jach táalantak kek núukil bey na’tsilo’on, papatsilo’on, ka’ansajo’on wa u noj kuchililo’ob ti medios tu laili’e. Buka’aj e’esajil k’áabet u ti’al ka beyak ek ch’aik na’at yéetel bi’ix ek ojeltik wa tso’ok u náak’kunsik ek óol? Tan wa ek ka’ansik mejen páalal u na’ato’ob ba’ax ku íiliko’ob wa chen tek pa’atik u kaniko’ob? Ichil u takil ej ojeltik tulakale’, tan u tu’ubul to’on u táamil yéetel bix u jets’éel le ba’alob ichil tukulo’ob jach taankelemo’ob.
Ma’ tun beytal ek káanantik mantats’ mejen páalal ti u jajil yóok’ol kab. Mix je’el ek béetik bey wa ma’ tun boonol yóok’ol kab yéetel ba’ateli’. Ba’ale’ tu chumukil k na’at yéetel táakpajile’ yan junp’éel p’íisil ma’ ek kan ek booni’, jump’éel p’íisil ichil ek tsíikbatik ba’ax ku úuchul yéetel u nojoch táalamil, ichil bix ek ka’ansaj wa ek paak’ik saajkil.
Ken káajak juntul páal u ch’a’ik sajkil ti le ka’ano’, ts’ook u pe’chajal nojoch ba’al.
Ka’ane’ ma’ ts’achaja’an u ti’al u tsa’isik chi’ichnakili’. Ts’achaja’an u ti’al u k’expajal muyalo’ob, u ti’al u xíik’nal ch’íich’ob ichil jalk’abil yéetel u ti’al u ninibalkil ek’o’ob ichil ak’abil.
Ma’ ts’achaja’an u ti’al misilesi’ wa u ti’al dronesi’.
Kex beyo’, u ti’al ya’ab mejen páalale’, ka’ane’ ma jump’éel kuchil u ti’al u ja’ak’al u óolobi’. U nu’ukulil k’áatchi’, jump’éel kuchilil ku páaktiko’ob yéetel káananil/sáajakil ma’ yéetel u k’aatil u káambalo’obi’.
E loobil je’ela’ leti’e ku jach uchtaal ku p’aatal ti’ tulakalobo’; ma’ u loobil tun yúuchul guerrae’, leti’ le xma’ t’aano’ ku je’el ts’íibtik bix kun kuxtalil maak ti le k’íino’ob ku táalo’.
Yaab k’íino’ob ku mano’ob u ti’al ka jéets’ek jumo’ob, mejen paalalo’obe’ yan u k’a’asiko’ob jump’éel ba’al; yan u k’a’asiko’ob tu kanajo’ob u ch’a’iko’ob sajakil ti le ka’ano’ táanil ti’ u páajtal u na’atiko’ob tu chuka’anil u yóok’ol kab anchaja’an tu yanalo’ob.






